02.11.2019

Povratak u Gradište

" Moj dan obojila je posjeta manastiru Gradište, umirujuća tišina i energija kojom ovo mjesto odiše, kao i blage i poučne riječi oca Pavla, koji je na mene ostavio divan utisak. Čovjeka u službi Boga, kome dugujem zahvalnost što sam razumjela koliko duhovno i istorijsko blago u sebi čuva manastir Gradište. Tog dana ponovo sam se vratila mjestu svog krštenja".

 

Pripremila: Ivona Medigović

U manastir Gradište uputila sam se jednog kasnog popodneva okupanog jesenjim suncem, na izmaku oktobra. Uskim asfaltiranim puteljkom, oivičenim drvećem šipka i ostalom primorskom vegetacijom, u pratnji  oca i brata, stigla sam na proširenje nalik vidikovcu - u dno stepenica koje vode ka kompleksu.

Sa vidikovca se pružao divan pogled na Buljaricu, buljaričku plažu i Đurđevo brdo. I mada se manastir nalazi u Buljarici, na jednom malom uzvišenju iznad magistralnog puta koji vodi u Bar, na tri kilometra od Petrovca, u porti manastira vladala je umirujuća tišina. Dvadesetak stepenica iznad, u predivnom i njegovanom vrtu, ispod krošnje stogodišnjeg primorskog bora, čekao nas je arhimandrit Pavle Kalanj.

 

„Pomaže Bog“, kaže nam uz topli osmijeh i riječi dobrodošlice.

 

„Pomaže Bog, dobar dan, Oče“, uzvratih mu, a kroz glavu mi prođe pomisao da se jasno vidi da ne posjećujem crkvu često. On se na moj nepravilno izgovoren pozdrav, samo blago osmijehnu. Brižno se raspita za moje zdravlje i pohvali moje stanje duha.

 

Kažem da manastir u koji dolazimo smatram duhovnim i istorijskim blagom, te da sam, stoga, odlučila da o njemu pišem za naš portal i časopis. Na to, otac Pavle mi reče:

 

„Vidiš, dobro si ti to zaključila - ovaj manastir je duhovno, ali i istorijsko blago našega naroda. Godine 2016. obilježili smo 900 godina postojanja. Tada smo izdali monografiju manastira i održali naučni skup na kom je bilo prisutno preko 40 uglednih naučnika, koji su dali svoj doprinos. Uskoro bi trebalo iz štampe da izađe i zbornik naučnih radova, koji će biti od koristi bibliotekama, manastirima i crkvenim opštinama.“

 

Pogled na Buljaricu i buljaričku plažu

 

I dok obilazimo portu, otac mi govori da manastirski kompleks čine tri crkve, izuzetne duhovne vrijednosti i ljepote.

 

„Neki podaci o manastiru datiraju još iz 1116. godine. Crkva Svetog Save, ujedno i najveća, izgrađena je na temeljima neke prethodne bazilike. Srušena je tokom zemljotresa 1979. godine, ali je sada živopisana, u novim freskama i, kao i ostale dvije, sređena i u funkciji. Baš ovdje gdje sjedimo, temelji su nekadašnje zgrade za koju se ne zna čemu je služila. Ima tu i rimskih ostataka građevina, kao i dosta grobnica. Iako je bilo nekih arheoloških istraživanja, sve to još nije detaljno ispitano. Ima još tu mnogo posla, nadam se da će doći vrijeme i za to.“

 

Za stolom napravljnim od starog panja i masivne kamene ploče, prošarane notama vremena, otac mi pripovijeda o značaju i istoriji manastira. Slušam ga pomno uz umirujući cvrkut ptica, koje razdragano poju u krošnjama drveća. Pomisao da ovaj prizor nije sa ovoga svijeta, budi mi zahvalnost što imam priliku da budem dio toga. Kažem ocu da osjećam neku posebnu umirujuću energiju, blagodet, smiraj i spokoj. On mi odgovara da mu mnogi govore isto, što mu pričinjava veliku radost.

 

Manastirsko dvorište

 

Po narodnom predanju, manastir Gradište je podignut u XI vijeku na ostacima stare antičke građevine. Prvo pominjanje manastira je u XIV vijeku, u Povelji kralja Milutina iz 1305. godine, kojom se potvrđuje da ga je kraljica Jelena, njegova majka, darivala manastiru Bogorodice Ratačke.

 

Manastir je dugo bio metoh manastira Dečani. Kompleks manastira sastoji se iz tri crkve i konaka, okruženih zidom. Glavna manastirska crkva, ujedno i najstarija, datira iz 1116. godine i posvećena je Svetom Nikoli. Druga crkva je posevećena Svetom Savi, a ispred crkve posvećene Uspenju Bogorodice je seosko groblje. Manastir je u istoriji više puta rušen, paljen i obnavljan, a posljednji put je obnovljen poslije zemljotresa 1979. godine.

 

Manastirski kompleks

 

Manastirske crkve imaju vrijedne ikonostase rađene krajem XVIII i sredinom XIX vijeka, a u crkvi Svetog Nikole je i rijetka ikona Svetog Hristofora, na kojoj je svetitelj predstavljen sa životinjskom, odnosno, psećo-magarećom glavom.

 

U manastiru Gradište napisan je Prvi srpski bukvar, koji je 1597. godine štampan u Veneciji. Taj bukvar su napisali monasi Stefan od Paštrovića i Inok Sava, dečanski monah, takođe Paštrović.

 

Dok razgovaramo, pažnju mi privlači grupa ljudi koja ulazi u dvorište, porodica iz Rusije koja je došla u posjetu. Pitam oca Pavla koliko u današnje vrijeme vjernici svraćaju u manastir i jesu li su mještani česti gosti.

 

„Dolazi dosta ljudi, bude ih sa svih strana. Sada se, hvala Bogu, mnogo više zna o manastiru, iako je tokom Drugog svjetskog rata bio potpuno zapušten. Bilo je to vrijeme vladavine režima koji je veoma negativno uticao na crkvu i ostavio traga do današnjih dana. No, evo, uspješno je obnovljen i vraćena mu je nekadašnja puna ljepota. Mještani svraćaju rjeđe, najčešće o velike praznike, za Božić, Vaskrs i Svetog Savu. Našem narodu to nije navika kao ranije,  kada su se sva važna dešavanja odvijala u manastiru. Ovdje su se održavali skupovi na kojima su se donosile važne odluke, manastir je bio centar dešavanja. Narod se tu okupljao, družio i upoznavao. Tada su mještani bili više vezani za manastir i ovu svetinju. Ali, kada je neka teška nevolja, tada se sjete i dođu da se posavjetuju. Međutim, bilo bi mnogo lakše da smo duhovno bogatiji. Onda bi lakše razumijeli savjet, a nama bi bilo lakše da savjetujemo. To nije lako, lakše je ove građevine obnoviti, nego čovjeka duhovno.“

 

Klimajući glavom, razmišljam o riječima oca Pavla koje će mi zasigurno ostati urezane u pamćenje, kao dragocjena pouka pozlaćenih slova.

 

Crkva Sv Nikole

 

PRVI SRPSKI BUKVAR

 

Bukvar inoka Save Dečanca i Stefana od Paštrovića iz 1597. godine

 

Nakon besjede ispod starog bora, zajedno obilazimo crkvu Svetog Nikole. U njoj provodim određeno vrijeme u tišini, duševnom miru i mirisu tamjana. Na izlazu iz crkve, otac mi pokazuje drevne zapise u kojima se pominju tvorci Prvog srpskog bukvara. Govori mi kako je i sam toliko puta tokom svoje službe pogledao taj zapis, a da je tek posle mnogo godina saznao da ima veliki istorijski značaj.

 

 

Prvi srpski bukvar nastao je u manastiru Gradište. Napisali su ga Iguman Stefan Davidović i monah Sava, a štampan je u Veneciji davne 1597. godine.

 

Bukvar je doprinio da se razvije pismenost u Paštrovićima. U to vrijeme Paštroviči su bili slobodna komuna pod Mletačkom republikom i imali su razvijene veze sa Venecijom, a njihovi manastiri su aktivno radili na očuvanju pravoslavne vjere, narodnih običaja, jezika, kao i na prosvjećivanju.

 

 Na trenutak zagledan u prošlost otac Pavle mi kaže:

 

„Dugo se nije znalo gdje je Bukvar tačno pisan, osim da je nastao na ovim prostorima. A onda je naš sugrađanin Miroslav Miro Luketić utvrdio je da je pisan baš ovdje, u manastiru. Radio je tada na „Paštrovskim ispravama“ i pronašao originalna dokumenta iz ovoga manastira, koja su nekim slučajem sačuvana, nakon što su Italijani zapalili manastir. Neko od mještana pronašao je te papire i vratio ih igumanu Borisu. A onda je istražujući zaključio da su iguman Stefan i Sava, te godine kada je Bukvar napisan, bili u manastiru Gradište.“

 

Do sada je izdat dva puta i u njemu se nalaze fototipski primjerci originala.

 

„To je, ustvari, jedna mala džepna knjiga, koja ima svega osam stranica. U njemu je azbuka i osnovne molitve: Molitva Gospodnja, Oče naš i Simbol vjere, ono što bi trebalo svaki kršteni vjernik da zna napamet. Kad god mu je potreba neka, ili se nađe u nevolji, da se obrati Bogu na taj način“, kaže otac Pavle.

 

Opraštamo se na maloj terasi pod verandom od vinove loze, koja vazduh boji slatkastim mirisom. Pozdravljamo se sa ocem Pavlom, a on nam se zahvaljuje na posjeti i prati nas uz blagoslov.

 

Dok napuštam manastirski kompleks, dan ispraća posljednje zrake sunca, koje nebo boje u bakar.

 

Moj dan obojila je posjeta manastiru Gradište, umirujuća tišina i energija kojom ovo mjesto odiše, kao i blage i poučne riječi oca Pavla, koji je na mene ostavio divan utisak. Čovjeka u službi Boga, kome dugujem zahvalnost što sam razumjela koliko duhovno i istorijsko blago u sebi čuva manastir Gradište. Tog dana ponovo sam se vratila mjestu svog krštenja.

 

 

ŠKOLA I NARODNA KNJIŽNICA

 

U manastiru Gradište, postojala je svetovna škola, prije oko 160 godina. Škola je s prekidima radila do početka Drugog svejtskog rata, kao šestorazredna mještovita osnovna škola. Bilo je to vrijeme kada se Stefan Mitrov Ljubiša, kao narodni poslanik u Bečkom parlamentu i predsjednik Dalmatinskog sabora, izborio da narod u Dalmaciji i Boki Kotorskoj ima pravo da se školuje na svom maternjem jeziku, da se uvede ćirilica i da se otvaraju osnovne i srednje škole.

 

U ovom manastiru, između dva svjetska rata, radila je i Narodna knjižnica i čitaonica, radi narodnog prosvjećivanja i razvijanja čitalačkih navika ovdašnjeg stanovništva. Predsjednik Narodne knjižnice i čitaonice bio je Lazar Drašković.

 

Učitelj Uroš Davidović s đacima 1913/1914 godine (fotografija:  Magazin Sedmica)

 

IKONA SVETOG HRISTOFORA


Ono što, između ostalog, čini posebnim manastir Gradište jeste jedinstvena ikona Svetog Hristifora, koja se nalazi na ikonostasu crkve Svetog Nikole. Na njoj svetac ima magareću glavu, kao rijetko ikonografsko rešenje.

 

Jedinstvena ikona okružena je sa dvanaest kvadratnih polja, u kojima su predstavljeni apostoli. U donjem dijelu ikone predstavljeni su likovi šest stojećih figura svetitelja. U istom ikonostasnom redu, do ove ikone nalazi se ikona sa likom Svetog Nikole. Iznad prestonih ikona, drugu zonu ikonostasa čini friz apostola sa Deizinom kompozicijom u sredini.

 

 

Ranije  je bilo više uvreženo mišljenje da je ikona Svetog Hristofora jedinstvena, međutim ima ih još, naročito iz novijih vremena. Prema riječima oca Pavla, jedna takva je i u Grblju, ali je lošije majstorski urađena.

 

„Freska Svetog Hristifora je još zastupljena i u Grčkoj, a gledao sam takvu i u Hilandaru, u sklopu zidnog parakrista. Ima više Svetih Hristifora, svako ima neku svoju verziju, tumači se na svoj način. Ovaj konkretno ovdje je monah Hristifor koji je bio veoma molitven i vjerujući. Njega je Bog spolja bio veoma ukrasio, međutim, on nije želio da bude tako upečatljiv, te se molio da mu Bog promijeni taj njegov lik. Njegove molitve bijahu uslišene i Bog mu podari životinjsku glavu. Priča o Svetom Hristiforu je veoma zastupljena u turističkim vodičima i stranci, kada dođu, odmah traže da vide tu fresku. Imamo mi ovdje još vrijednih freski: jedna od njih je freska Svetog Nikole, koja ima izuzetnu ljepotu i vrijednost. Brojni istoričari i ljudi iz struke kažu da je to najljepši lik Svetog Nikole u zidnom slikarstvu.“

 

Čuvena freska Sv Nikole iz crkve Sv Nikole

 

Unutrašnjost crkve Sv Nikole

Ako želiš da naučiš više o novinarstvu

Prijavi se za učešće u radionici

Kontakt